Một ngày nọ, cậu con trai lớn của tôi — đang học năm hai cấp hai ở Nhật (tương đương lớp 8 ở Việt Nam) — mang về một tờ giấy dày kín chữ cả hai mặt và nói: “Thầy bắt con học thuộc cái này.” Tôi cầm lên xem thử, và thật sự choáng nhẹ: toàn những chữ quen mà ghép lại thì… tôi chẳng hiểu gì cả. Trên đầu trang là dòng chữ 百人一首, một cái tên nghe quen quen như đã lướt qua đâu đó vài lần.
Con thở dài: “Toàn chữ như này làm sao mà thuộc được.” Và thú thật, trong đầu tôi cũng đang nghĩ y hệt. Nhưng làm mẹ thì đâu thể đầu hàng. Hai trang giấy này dù khó đến mấy, tôi cũng phải tìm cách giúp con vượt qua. Tôi tự hỏi: “Có cách nào để con học mà không thấy nặng nề? Thậm chí còn thấy vui nữa thì sao?”
Thế là tôi lao vào tìm kiếm. YouTube có, App Store cũng có vô số ứng dụng về 百人一首. Con xem qua một lượt rồi chọn cài một app trông giống như trò chơi. Mỗi lần mở lên, vài tấm thẻ hiện ra cùng tiếng ngâm thơ vang lên. Con chỉ cần nghe và chọn đúng thẻ tương ứng. Vừa chơi vừa nghe, chẳng mấy chốc con đã nhớ được bài.
Điều bất ngờ là cậu em đứng cạnh xem một lúc cũng bị cuốn theo. Hai anh em rủ nhau thi xem ai chạm đúng thẻ nhanh hơn. Từ một bài học thuộc lòng khô khan, nó biến thành một trận đấu đầy tiếng cười.
Cuối cùng, tôi nhận ra mình đã giúp con biến việc học từ “cực hình” thành một trò chơi thú vị — lại còn vô tình gắn kết hai anh em hơn. Và vì tò mò, tôi cũng tìm hiểu thêm về 百人一首. Hóa ra đằng sau những câu thơ ấy là cả một kho ý nghĩa sâu sắc. Đây là những điều mà AI đã giải thích cho tôi.
百人一首/Hyakunin Isshu – Bách nhân nhất thủ là một trong những nét văn hóa đặc trưng và tinh tế nhất của Nhật Bản. Về mặt ngôn ngữ, cái tên này có nghĩa là “100 bài thơ của 100 thi sĩ” (mỗi người một bài).
Dưới đây là những ý nghĩa và giá trị cốt lõi của bộ sưu tập này:
1. Ý nghĩa về Văn học và Lịch sử
Bộ sưu tập nổi tiếng nhất là 小倉百人一首/Ogura Hyakunin Isshu, được biên soạn bởi học giả 藤原定家/Fujiwara no Teika vào thế kỷ 13 (thời kỳ かまくら/Kamakura).
- Tinh hoa thơ ca: Nó tập hợp 100 bài thơ 和歌/Waka (thơ Đường luật kiểu Nhật) từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 13.
- Bức tranh xã hội: Các bài thơ phản ánh tâm tư, tình cảm của mọi tầng lớp, từ Thiên hoàng, hoàng hậu đến các vị quan tòa, nhà sư và cả những người bình dân.
2. Ý nghĩa về Nội dung (Vẻ đẹp của nỗi buồn và thiên nhiên)
Hầu hết các bài thơ trong 百人一首/Hyakunin Isshu tập trung vào hai chủ đề chính:
- Tình yêu (恋/Koi): Chiếm đa số các bài thơ. Nó không chỉ là sự hạnh phúc mà thường là nỗi nhớ nhung, sự chia ly, hoặc tình yêu đơn phương đầy khắc khoải.
- Thiên nhiên và bốn mùa (四季/Shiki): Những hình ảnh như lá phong đỏ (もみじ/momiji), tuyết rơi, trăng đêm hay tiếng chim kêu được dùng để ẩn dụ cho dòng chảy thời gian và thân phận con người.
3. Ý nghĩa trong đời sống hiện đại: Trò chơi Karuta
Ngày nay, 百人一首/Hyakunin Isshu không chỉ nằm trong sách vở mà cực kỳ phổ biến thông qua trò chơi bài Kyogi Karuta.
- Sự kết nối: Vào dịp Tết (お正月/Oshogatsu), các gia đình Nhật thường quây quần chơi bài này.
- Trí tuệ và phản xạ: Người chơi phải học thuộc lòng cả 100 bài thơ để có thể lấy được lá bài chính xác ngay khi người ngâm thơ vừa cất tiếng. Đây được coi là một “môn thể thao trí tuệ” đầy kịch tính (như bạn có thể thấy trong bộ anime/manga nổi tiếng Chihayafuru).
4. Giá trị giáo dục
Tại các trường học ở Nhật, học sinh thường được yêu cầu học thuộc 百人一首/Hyakunin Isshu. Việc này giúp:
- Rèn luyện khả năng cảm thụ ngôn ngữ cổ (古文/Kobun).
Hiểu sâu hơn về triết lý sống và thẩm mỹ của người Nhật xưa, đặc biệt là khái niệm “物の哀れ/Mono no aware” (sự xúc động trước vẻ đẹp phù du của vạn vật).
Dưới đây là một kênh Youtube giúp học 百人一首/Hyakunin Isshu – Bách nhân nhất thủ mà tôi thấy khá thú vị: